Geschiedenis van vinyl platen: van schellak tot revival
Vinyl is niet het eerste formaat waarop muziek werd verkocht, en de weg ernaartoe verliep niet in een rechte lijn — met een mislukte vroege poging, een echte "war of the speeds" tussen twee platenmaatschappijen, en decennia later een comeback die niemand had voorspeld.
Vóór vinyl: de schellakplaat
Tot ver in de jaren veertig van de vorige eeuw was schellak de standaard: zware, breekbare schijven van een hars-achtig materiaal, die op 78 toeren per minuut draaiden en door hun beperkte formaat maar zo'n drie tot vijf minuten muziek per kant konden bevatten. Een compleet album betekende in de praktijk een stapel losse schijven in een map — vandaar dat een verzameling nummers nog altijd een "album" heet.
Een vroege, mislukte poging
RCA Victor probeerde al in 1931 een langspelend formaat te lanceren, geperst uit een vinyl-achtig materiaal genaamd Victrolac. Het idee was goed, maar de timing niet: middenin de Grote Depressie kon vrijwel niemand een nieuwe afspeler betalen, en het product verdween alweer snel van de markt.
1948: de LP, en de "war of the speeds"
Pas in 1948 lukte de doorbraak echt, toen Columbia Records de 33⅓ toeren-LP introduceerde — ontwikkeld onder leiding van ingenieur Peter Goldmark. Dankzij fijnere groeven en een lager toerental paste er nu een compleet album op één kant van één plaat. Concurrent RCA Victor antwoordde een jaar later, in 1949, met een eigen formaat: de 7" single op 45 toeren. Beide platenmaatschappijen duwden hun eigen standaard door, wat een aantal jaren voor verwarring zorgde bij consumenten — tot de markt zich uiteindelijk schikte naar een gangbare taakverdeling: de LP voor albums, de 7" single voor losse nummers.
De opkomst van cd en streaming
Vinyl bleef decennialang het dominante muziekformaat, tot de compact disc er in de jaren tachtig geleidelijk voorbij trok — kleiner, robuuster, en zonder de kraak en ruis die bij een analoge plaat horen. In de jaren 2000 en 2010 verschoof de markt vervolgens massaal naar digitale downloads en later streaming, en leek vinyl definitief een nicheproduct voor verzamelaars te worden.
De comeback
Sinds het begin van de jaren 2010 groeit de vinylverkoop wereldwijd opnieuw, jaar na jaar. In Nederland liet de NVPI over 2025 een omzetgroei van 21% in vinyl alleen zien, met fysieke dragers in het algemeen goed voor ruim 63 miljoen euro — een groei die opvallend sterk gedragen wordt door jongere kopers, niet alleen door nostalgische veertigers en vijftigers. Precies waarom vinyl aanslaat bij een generatie die is opgegroeid met streaming, lees je inwaarom muziek op vinyl anders klinkt.
Meer kennisbank-artikelen? Bekijk het overzicht.